(بخش دهم) اهمیت وفضیلت و برکات ذکر
10 تیر 1402 · · خواندن 5 دقیقه بعد از اینکه پنج بخش احکام اسلامی بیان شد که مهمترین آنها عبادت بود لذا مناسب است ذکر که یک نوع عبادت است و خداوند از بین همه عبادات فقط در مورد ذکر فرموده است زیاد ذکر کنید با همه انواع اذکار (اوراد) از قبیل دعا ،استغفار،توبه،درود،اسماءالحسنی،تلاوت قرآن تقریبا با طول و تفصیل دراین قسمت آورده شوند
خداوند در سوره ی احزاب آیه 41 می فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا -ای اهل ایمان خداوند را زیاد ذکر(یاد) بکنید و تسبیح (پاکی) او را صبح و شام بیان کنید
و در آیه ی 2 سوره جمعه فرموده است الله را زیاد ذکر کنید شاید رستگار شوید و خلاصه علامه شیخ الحدیث محمد زکریا در فضائل اعمال بخش ذکر فقط مطلقاً در فضیلت ذکر پنجاه و چهار آیه و نود و سه حدیث آورده است که البته برای فضیلت و اهمییت هر کدام از کلمات خاص ذکری جداگانه آیه ها و حدیث زیادی ذکر نموده است مثلا برای اهمییت و فضیلت تسبیح (سبحان الله) هشتاد آیه و برای تحمید (الحمدلله) سی آیه و برای کلمه طیبه (لااله الا الله) هشتاد و پنج آیه ، و علامه حافظ ابن قیم نیز در مدارج السالکین آیه های خاصی را ذکر فرموده است.
علامه مولانا محمد عمر سربازی تحت تفسیر آیه ی 152 سوره بقره در بحث ذکر چنین بیان می فرمایند:
تعریف ذکر:در لغت به معنای یاد کردن یا نام گرفتن کسی است. در اصطلاح ، یاد خداوند متعال را ذکرمیگویند (در همین معنای اصطلاحی برای ذکر دو تعریف بیان شده است یکی تعریف خاص ودیگری تعریف عام).
تعریف خاص ذکر: عبارت است از یاد کردن اسماء وصفات خداوند در تمام لحظات زندگی مساوی است این یادکردن بقلب و فکر باشد یا به زبان مانند تکرار مداوم اسم ذات(الله) یا تهلیل(لااله الاالله) یا تسبیح(سبحان الله) یا تحمید(الحمدلله) یا تکبیر(الله اکبر) وهمچنین بقیه اذکاری که در احادیث وارد شده است.
تعریف عام ذکر: بهر نوع فعلی که طاعت خداوند متعال ورسول او باشد ذکر میگویند مانند اذکار زبانی وقلبی که همان اذکار خاص هستند و تعلیم و تبلیغ وجهاد و نکاح وکسب حلال و احداث راه وایجاد مدارس و هرنوع عبادات ودوری از گناهان و ...، در یک حدیث قدسی آمده است : لم یذکرنی من لم یطعنی (کسیکه مرا اطاعت نکرد مرا ذکر نکرد ) دراین حدیث ذکر بمعنی عام بکار رفته است زیرا لفظ اطاعت یک اطلاق کلی برای تمام عبادات واعمال دینی است در یک حدیث دیگر نیز همین معنای عام ذکر آمده است آنحضرت فرمودند :- من اطاع الله فقد ذکر الله وان قلت صلاته وصیامه و تلاوته القرآن ومن عصی الله فقد نسی الله وان کثرت صلاته وصیامه و تلاوته القرآن- (هر کسی الله را اطاعت کرد پس الله رایاد کرده است گرچه نماز و روزه و تلاوت قرآن او کم باشند و هر کسی الله را نافرمانی کرد پس الله را فراموش کرده است گرچه نماز وروزه وتلاوت قرآن او زیاد باشند. به روایت سعید بن منصور وابن منذر وبیهقی در شعب ایمان (الدر المنثور ج1ٰصفحه 149).
بخش دهم در بحث ذکر (ادامه اهمیت و فضیلت ذکر)
اقسام ذکر
«ذکر» به چهار صورت تحقق می یابد که همان اقسام چهارگانه ی ذکر را تشکیل میدهند وعبارتند از :1ـ ذکر به زبان،2ـ ذکر به جوارح، 3ـ ذکر به قلب،4ـ ذکر به فکر و عقل.
ذکر به زبان: چنانکه در تعریف خاص ذکر گفتیم عبارت از همان اذکاری است که در احادیث وارد شده اند و به زبان ورد میشوند مانند تکبیر،تهلیل،تسبیح و... آن کسی که زبانش را دایم به ذکر مشغول کرده است،ذاکر به لسان است ودر اصطلاح حدیث، به چنین کسی «رطب اللَسان» میگویند. یعنی کسی که زبانش به یاد خداوند متعال تر و تازه است. برای چنین کسی فضایل زیادی در احادیث وارد شده است. همین ذکر است که رفته رفته به قلب سرایت میکند و قلب با آن هماهنگ میشود.
ذکر به جوارح: شامل انواع واقسام اعمال دینی و عبادتی است که با اعضای جسم انسان انجام میگیرند. مانند به دست گرفتن قرآن،خواندن آن،نگاه کردن به آسمان ومظاهر شگفت انگیز وصنع خدای،رفتن به مسجد، رفتن به مجالس، روزه گرفتن، افطار از رزق حلال، کمک کردن به مسلمانان،سجده کردن و.... پس هر که اعضای بدن خود را به طاعات و عباداتی که با آنها عملی میشوند وادارد، ذاکر به جوارح است و چنین کسی نیز ذاکر و شاکر و عامل به اوامر خداوند متعال محسوب و مستحق پاداش زیاد میگردد.
عطار رحمه الله در «پندنامه» ذکرهرعضو را در قالب شعر بیان کرده است. حفظ کردن آن برای به یاد داشتن این وظیفه ی بزرگ،مفید عمل است.
ذکر به قلب: یعنی پاک کردن سرای قلب از غیرالله ومتوجه شدن به الله و یاد کردن عظمت ونعمت های او و عقاب و عذاب او. در این نوع ذکر، زبان دخالتی ندارد و مردم نیز متوجه ی ذکر ذاکر نمی شوند. این ذکر چون به حد کمال برسد قلب را منور و شایسته ی دریافت انوار جمال وجلال او تعالی می کند و به انسان تقرب و ولایت می بخشد.
ذکر کن ذکر تا ترا جانست پاکی دل ز ذکر رحمن است
ذکر فکری وعقلی: تفکر در اسرار آفرینش و قدرت و صفات و اسمای الهی است. به این ذکر در اصطلاح اهل تزکیه، مراقبه میگویند. در مراقبه شخص ذاکر حصول فیض از مبدأ فیاض را انتظار می کشد. در این نوع ذکر،ذاکر با تمام وجود مهبط الطاف و انوار الهی قرار میگیرد وبا تمام وجود ذاکر میگردد.
سؤال: اذکار زبانی،از نظر ثواب (بیشتر و کمتر) با هم فرقی دارند یا خیر؟ بله جوابش بزودی می آید
قرطبی رحمه الله تصریح کرده که در این آیه وآیه هایی که در آن ها امر به ذکر کثیر آمده مانند آیه ی { 41 سوره احزاب }،مراد از ذکر،ذکر قلب است که در جمیع حالات بی وقفه ادامه دارد و مصداق این ذکر کثیر را به صورت برجسته ظاهر میسازد.
عطار رحمه الله چه خوش سروده است:
ای مدعی کجایی تا ملک ما ببینی کز هر چه بود در ما برداشت یار ما را
درمانش مخلصان را دادش شکستگان را شادیش مصلحان را غم یادگار ما را
ز زلفت زنده میدارد صبا انفاس عیسی را ز رویت میکند روشن خیالت چشم موسی را
ادامه دارد...