علامه منظور احمد نعمانی با عناوین مختلفی از قبیل صلاة علی النبی و حکم صلاة و سلام و اهمییت صلاة و سلام و خاصیت امتیازی صلاة و سلام و هدف و مقصد آنها و حکمت و فلسفه خاص آنها و فضائل و برکات آنها در معارف الحدیث جلد 5 بحث کرده است. 

اهمیت درود

درود در واقع دعای بسیار عالی و با شرفی به بارگاه الله تعالی است که به منظور اظهار وابستگی ایمانی و وفاداری با ذات اقدس رسول اکرم صلی الله علیه و سلم در حق وی می شود خداوند متعال در قرآن عظیم الشأن با طرز بسیار موثر و محبت آمیزی (این هدیه را) به ما داده است و فرموده است انالله و ملائکته یصلون علی النبی (الآیه) یعنی درود بر نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عمل و روش خداوند قدوس و فرشتگان پاک او است شما نیز آن را روش خود قرار داده در این عمل محبوب و مبارک شریک شوید این طرز خطاب و دستور در قرآن مجید فقط در مورد صلاة و سلام اختیار شده و برای هیچ عمل دیگری در هر حدی که باشد این طرز اختیار نشده است که گفته شود «خدا و فرشتگان او این عمل را انجام می دهند، شما نیز آن را انجام دهید» بدون تردید این امتیاز بزرگ صلاة و سلام است و ازخصوصیت های «مقام محبوبیت» رسول اکرم صلی الله علیه و سلم می باشد. 

مفهوم صلاة علی النبی و پاسخ به یک اشکال 

در این آیه سوره احزاب بسیاری این اشکال را احساس کرده اند که در آن نسبت به الله و فرشتگان لفظ صلوة استعمال شده و نسبت به بندگان مؤمن نیز همان لفظ استعمال گردیده در حالی که در حقیقت، عمل هریک از آنان با یکدیگر مخالف (متفاوت) است عمل (صلوة) که از جانب خداوند متعال که بر رسول اکرم صلی الله علیه و سلم می انجامد (که در این آیه با عمل فرشتگان همراه با لفظ «یصلون» ذکر گردیده) همچنین از بندگان مؤمن که درخواست صلوة که با لفظ «صلوا» شده هرگز مانند فعل خدا نیست برای پاسخ این اشکال اکثراً چنین گفته میشود که از تبدیل نسبت، معنای صلاة نیز تبدیل میشود چون بسوی الله تعالی منسوب گردد معنای آن،نزول رحمت است (بر پیغمبر ـصلی الله علیه و آله وسلم) وچون بسوی فرشتگان و یا مؤمنان منسوب شود مفهوم آن،طلب دعای رحمت از الله تعالی است (برای پیغمبر ـصلی الله علیه و آله وسلم) ولی صحیح اینست که در معنای صلوة وسعت و گستردگی زیادی وجود دارد،تکریم و تشریف،مدح و ثنا،رفع مراتب،محبت و عطوفت،برکت و رحمت،اراده دعای خیر،همه اینها در مفهوم صلوة داخل هستند لذا بسوی الله تعالی،فرشتگان او و مؤمنان بطور یکسان منسوب میشود،البته این فرق و تفاوت وجود دارد که صلوة الله تعالی بر رسول اکرم (ص) مطابق با شأن والای او و از جانب فرشتگان مطابق با رتبه آنان و از جانب مؤمنان مطابق با حیثیت آنان خواهد بود.

عظمت واهمیت و حکم صلوة و سلام درمسلک فقها 

وقتی خداوند با تمهید عالی و اهتمام خاصی به مؤمنان دستور صلوة وسلام داده است معلوم است که نزد او تعالی چه عظمت و اهمیتی دارند و چه عمل محبوبی اند. از احادیث بعدی معلوم میشود که در آنها،برای اهل ایمان چقدر خیر و رحمت و برکات وجود دارد. فقهای امّت تقریباً اتفاق نظر دارند که طبق این آیه ی سوره احزاب،فرستادن صلوة و سلام بر رسول اکرم (ص) بر تمام افراد امّت (مسلمان) فرض است.از نظر امام شافعی و طبق یک روایت از نظر امام احمد نیز خواندن درود در قعده اخیره (آخرین نشست التحیات) هر نماز بعد از تشهد از واجبات نماز است و اگر درود خوانده نشود، نزد آنان نماز صحیح نخواهد شد ولی مسلک امام مالک و امام ابوحنیفه و اکثر فقها این است که تشهد در قعده، واجب است و در ضمن بر رسول اکرم صلی الله علیه و سلم نیز سلام فرستاده می شود (السلام علیک ایها النبی) اما بعد از آن، خواندن درود به طور مستقل فرض یا واجب نیست بلکه سنت مهم و مبارک است که اگر خوانده نشود در نماز خلل بزرگی وارد می شود. (ثواب نماز کم می شود) ولی با وجود این اختلاف، بر این امر تقریبا اتفاق نظر وجود دارد که طبق این آیه، فرستادن درود و سلام بر رسول اکرم صلی الله علیه و سلم بر هر مسلمان فرض عین است همان گونه که شهادت به رسالت آنحضرت فرض است و برای آن، وقت و تعداد خاصی تعیین نگردیده است. البته حداقل آن این است که یکبار (در طول عمر) حتما درود و سلام خوانده شود ( و این فرض است). 

سوال: آیا به وقت گفتن نام پیغمبر صلی الله علیه و سلم یا شنیدن آن خواندن درود واجب است؟

جواب: بعدا احادیثی ذکر می شوند که از آنها معلوم می شود هرگاه ذکر و یاد رسول اکرم صلی الله علیه و سلم بشود لازم است بر ایشان درود فرستاده شود و برای کوتاهی کنندگان تهدیدهای سختی بیان شده است. بر اساس این احادیث، فقها قائل بر اینند که هرگاه کسی نام و یاد رسول اکرم را بر زبان آورد و یا از دیگری بشنود فرستادن درود بر آنحضرت صلی الله علیه و سلم واجب است سپس بعضی ها اظهار داشتند که اگر در یک مجلس و در یک سلسله کلام به طور مکرر از آنحضرت صلی الله علیه و سلم یاد شود خواندن درود در هربار واجب است و بعضی دیگر اظهار داشتند که در چنین صورتی یک بار خواندن درود واجب است و هربار مستحب است و محققین همین نظریه را اختیار کردند (معارف الحدیث).

خاصیت امتیازی درود شریف 

همانطور که خداوند متعال در این جهان مادی به میوه ها و گل ها رنگ های مختلفی داده و بوهای مختلفی در آنها نهاده است (هرگلی را رنگ و بوی دیگر است) همچنین عبادات، اذکار و دعاهای مختلف دارای خواص و برکات مختلفی هستند. خاصیت ممتاز درود شریف این است که کثرت آن با خلوص دل، وسیله ی خاص رحمت الله تعالی، و قرب روحانی با آنحضرت صلی الله علیه و سلم می باشد. از احادیث بعدی معلوم می شود درود و سلام هر فرد از امّت با نام و مشخصات او به رسول اکرم صلی الله علیه و سلم ابلاغ می گردد و بر این امر، فرشتگان مخصوصی تعیین شده اند اندکی بیاندیشید اگر به آنحضرت اطلاع داده شود که فلان بنده ی الله برای شما و خانواده شما و متعلقین شما همواره دعای خیر می کند (صلاة و سلام و برکات می فرستد) و آنقدر برای خود دعا نمی کند که برای شما دعا می کند و این محبوب ترین شغل او است در این صورت در قلب آنحضرت چقدرداعیه (انگیزه محبت و خیرخواهی) آن شخص پیدا می شود سپس هرگاه در قیامت آن شخص با ایشان ملاقات و در محضر ایشان حضور پیدا کند، آنحضرت با چه روحیه ای با وی ملاقات خواهند کرد

ادامه دارد...