قسمت دوم از بخش بیست و یکم

احوال و اوقات خاص استجابت دعا

در قبولیت دعا،چگونگی ارتباط دعاکننده با خداوند متعال و کیفیت درونی او که در قرآن مجید از آن با‌ »اضطرار» و «ابتهال» تعبیر شده نقش خاصی دارد،‌علاوه بر آن ، بعضی احوال و اوقات نیز هستند که در آنها امید رحمت و عنایت الله تعالی به طور خاصی وجود دارد. در احادیث ذیل، رسول اکرم صلی الله علیه و سلم آن احوال و اوقات را معرفی و مشخص نموده اند.

1048- عن العرباض بن ساریة قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم من صلی فریضة فله دعوةٌ مستجابة و من ختم القرآن فله دعوة مستجابة (رواه طبرانی فی الکبیر)

ترجمه:

از عرباض بن ساریه روایت است که رسول اکرم صلی الله علیه و سلم فرمودند: هرکس نماز فرض بخواند( و بعد از آن با خلوص دل دعا کند ) دعایش قبول می شود و هرکس قرآن مجید را ختم کند و دعا کند، دعایش نیز قبول می شود.

شرح:

در نماز، مخصوصا در نماز فرض و در وقت تلاوت قرآن مجید، آدمی به خدای متعال نزدیک تر می شود و با او همکلام می شود، به شرطی که نماز و تلاوت ظاهری نباشند بلکه واقعی باشند، گویا این هر دو عمل معراج مومن اند، پس هنگام ختم این هر دو ، آدمی هر دعایی کند، مستحق این است که رحمت الهی به استقبال او رفته و از او استقبال کند.

1049- از انس قال قال رسول الله صلی الله علیه و سلم:

الدعاء لایرد بین الاذان و الاقامة. (رواه الترمذی و ابوداود)

ترجمه:  

از انس روایت است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: دعا میان نماز و اقامه (تکبیر) رد نمی شود، قبول می شود

1050- عن ابی امامة قال قال رسول الله صلی الله علیه و سلم تفتح ابواب السماء و یستجاب الدّعاء فی اربعة مواطن،‌عندالتقاء الصفوف فی سبیل الله و عند نزول الغیث و عند اقامة الصلوة و عند رویة الکعبة . ( رواه الطبرانی فی الکبیر)

ترجمه: از ابوامامه روایت است که رسول اکرم صلی الله علیه و سلّم فرمودند: دعا در چهار موقع به طور خاص قبول میشود: 1ـ هنگام جهاد در راه خدا 2ـ هنگام نزول باران 3ـدر وقت نماز 4ـوچون نظر بر خانه کعبه افتد.

1051ـ عن ربیعة بن وقّاص قال قال رسول الله صلی اله علیه وسلّم ثلاثة مواطن،لاترّد فیها دعوةٌ: رجلٌ یکونَ فی بریة حیث لا یراه أحد الا الله فیقوم و یصلّی و رجلٌ یکون معه فئةٌ فیفرّ عنه أصحابه فیثبت و رجل یقوم من آخر اللّیل.         (رواه إبن مندة فی مسنده)

ترجمه: 

از ربیعة بن وقاص روایت است که رسول اکرم صلی الله صلی الله علیه و سلّم فرمودند: در سه مورد و سه وقت،دعا رد نمی شود و حتماً قبول میشود. هنگامی که شخصی در بیابان باشد که غیر از خدا کسی او را نبیند پس بایستد و نماز بخواند،(وبعد دعا کند)

2ـوقتی شخصی در میدان جهاد در مصاف با سپاه کفر قرار گیرد و همراهان او از میدان فرار کرده او را تنها بگذارند و او در مقابل دشمنان ثابت و استوار بماند (و در همان حال دعا کند)

3ـوقتی آدمی درآخر شب بستر را ترک کرده به بارگاه الهی بایستد (پس دعای این بندگان حتماً قبول می شود)

1052ـ عن جابر قال سمعت النّبیّ صلی الله صلی الله علیه و سلّم :

انّ فی اللّیل لساعةً لا یوافقها رجلٌ مسلم یسأل الله فیها خیراً من أمر الدّنیا و الآخرة الّا اعطاه ایّاه و ذلک کلّ لیلة. (رواه مسلم)

ترجمه: از جابر روایت است که من از رسول اکرم صلی الله علیه و سلّم شنیدم: در شب وقت خاصی وجود دارد.هر بنده مؤمنی که در آن وقت از الله تعالی از خیر دنیا و یا آخرت چیزی بخواهد،خداوند حتماً به او خواهد داد و این خصوصیت مربوط به شب خاصی نیست بلکه این کرم و لطف الهی در همه شب ها وجود دارد.

شرح:

در معارف الحدیٍث جلد سوّم در بحث تهجد حدیثی از أبوهریره به نقل از صحیحین ذکر شد که در آن ارشاد شده بود: وقتی یک سوّم آخر شب باقی می ماند،الله تعالی به سوی آسمان دنیا نزول می کند و اعلام می کند: آیا هیچ سؤال کننده ای هست که به وی عطا کنم؟ آیا هیچ استغفار کننده ای هست که او را بیامرزم؟ آیا هیچ دعاکننده ای هست که دعایش را بپذیرم؟

در پرتو این حدیث معلوم می شود که وقت خاص قبولیت دعا در هر شب همان قسمت آخر شب است. والله أعلم.

در حدیث مزبور،احوال و اوقات خاص قبولیت دعا به شرح ذیل می باشند:

1ـبعد از نمازهای فرضی 2ـبعد از ختم قرآن 3ـدر میان اذان و اقامت 4ـدر میدان جهاد هنگام جنگ 5ـوقت نزول باران 6ـ هنگامی که نظر بر خانه کعبه افتد. 7ـدر چنان بیابانی نماز گذاردن که غیر از خدا دیگر  کسی آدمی را نبیند. 8ـدر میدان جهاد،وقتی که رفقاء و یاران از معرکه فرار کنند 9ـدر قسمت آخر شب،آن احادیث نیز در محل خود قبلاً ذکر شدند که امید پذیرش دعا در این مواقع نیز بیان شده بود.

1ـدر شب قدر 2ـروز عرفه در میدان عرفات 3ـ در ساعت خاص روز جمعه 4ـدر وقت افطار 5-در سفر حجّ 6ـدر سفر جهاد 7ـدر وقت بیماری 8ـدر حالت سفر. ولی این مسئله همواره مورد توجّه باشد که منظور از دعا  الفاظ و صورت ان نیست بلکه آن کیفیت و حقیقتی است که قبلاً ذکر شد. بوته از دانه ای می روید،که دارای مغز باشد. و منظور از پذیرش دعا در احادیث بعدی نیز همین است.

روش مختلف قبولی دعا

بسیاری از مردم به علت عدم آگاهی منظور از قبولیت دعا را چنین می دانند که اگر آن چه از خداوند خواسته اند،به آن ها برسد و آرزویشان برآورده شود،پس دعا قبول شده و اگر نرسد فکر می کنند دعا قبول نشده است. این اشتباه بسیار بزرگی است.

علم انسان بی نهایت محدود است. بلکه به لحاظ خلقت خود طبیعتاً ظلوم و جهول است. بسیاری از بندگان هستند که مال و ثروت برای آن ها نعمت است و بسیاری هستند که مال و ثروت برای آن ها فتنه و خطرناک است،و بسیاری از بندگان هستند که حکومت و اقتدار برای آن ها وسیله قرب خداوندی است،و بساری مانند حَجّاج،و ابن زیاد وغیره هستند که حکومت و اقتدار برای آن ها باعث دوری از خدا و سبب خشم او می شود. ادمی نمی داند چه چیزی برای او بهتر است؟ وچه چیزی فتنه و زهر قاتل است؟ لذا بسا اوقات چیزی از خداوند طلب می کند که در خیر و صلاح او نیست و یا عطا کردن آن بر خلاف حکمت الهی است. لذا خداوند متعال که حکیم و دانا است،این امر بر خلاف علم و حکمت او است که هر چه آدمی طلب کند،به او حتماً بدهد. از سوی دیگر،تقاضای کرم و عنایت او اینست که هر گاه بنده او مانند محتاج و مسکینی در بارگاه او دست نیاز دراز کرده و دعا کند،دست او خالی برگردانده نشود لذا ضابطه و قانون الله تعالی است که دست دعاکننده را خالی بر نمی گرداند. گاهی آنچه طلب کرده به او می دهد. و گاهی در عوض دعای او،اجر و نعمت اخروی به او می دهد. از این جهت دعای او برایش ذخیره و پس انداز آخرت می شود. و گاهی چنین می شود که در این دنیا که خانه اسباب و مسبَّبات است در دایره آن،آفت و مصیبتی بر بنده دعاکننده وارد خواهد شد که ان بنده از آن آگاهی ندارد؛ خداوند متعال در نتیجه دعای او،آن بلا و مصیبت را باز می دارد. به هرحال،منظور از قبول شدن دعا اینست که دعا به هدر و رایگان نمی رود و دعاکننده محروم نمی شود. خداوند متعال مطابق با علم و حکمت خود،در عوض دعای او با یکی از سه صورت مذکور،حتماً او را مورد لطف قرار می دهد. رسول اکرم صلی الله علیه و سلّم با صراحت تمام این حقیقت را بیان داشته است.

1053ـ عن أبی سعید الخذری أن النّبیّ صلی الله علیه و سلّم قال: ما من مسلِمٍ یدعوْ بدعوةٍ لیس فیها إثمٌ و لا قطیعةُ رحمٍ الّا أعطاه الله بها إحدی ثلٰثٍ إمّا أن یعَجِّل له دعوته و إمّا أن یَّدَّخِرَها له فی الآخرةِ و إمّا أن یَّصرفَ عنه من السّوء مثلها قالواْ اذاً نکثرُ قال: الله أکثر.

                                                                                                                                      (رواه أحمد)

ترجمه:

از أبوسعید خدری روایت است که رسول اکرم صلی الله علیه و سلّم فرمودند: «هر بنده مؤمنی دعایی کند که در آن گناهی و قطع رحمی نباشد،خداوند متعال در عوض دعای او،یکی از این سه چیز را حتماً به او خواهد داد. یا آنچه را طلب کرده به او می دهد و یا دعای او برایش ذخیره و اندوخته آخرت می شود،و یا بلا و مصیبتی که قرار بوده بر او نازل شود،بر اثر آن،باز داشته می شود. صحابه عرض کردند: وقتی چنین است (که هر دعا حتماً قبول می شود و یکی از این سه چیز به او می رسد) پس ما بسیار دعا می کنیم. رسول اکرم صلی الله علیه و سلّم فرمودند:نزد الله تعالی بیش از این وجود دارد.

شرح:

یعنی خزانه الهی بی پایان و غیر فانی است،اگر تمام بندگان همه وقت از او بخواهند و او به هر یک از آن ها بدهد،در خزانه او هیچ کم و کسری حاصل نمی شود. در مستدرک حاکم حدیثی از «جابر» روایت شده: هنگامی که خداوند متعال ذخیره و اندوخته بسیاری از دعاهایی را که بنده او در دنیا کرده و ظاهراً در دنیا قبول نشده اند،در آخرت به او می دهد،از زبان آن بنده این جمله خارج می شود: یا لیتَه لم یعجّل له شیءٌ من دعائه. کنزالعمّال 2\57 (ای کاش! هیچ دعایی از من در دنیا قبول نمی شد و ثمره هر دعا در اینجا به من می رسید). (معارف الحدیث)